De Jaktrui van Antoine Peters is het hedendaagse antwoord op een dagelijks Zeeuws kledingstuk uit de 19e eeuw. In deze comfortabele sweater komt het verhaal over 200 jaar streekdracht op de Zeeuwse eilanden samen met de mode van nu. Het historische jak, dat de dagelijkse gebruiksfunctie inmiddels heeft verloren, leeft zo verder in een nieuw item.

Door dit project ben ik nog verder gaan nadenken over duurzaamheid en over het verlengen van de levensduur van kleding. Dit speelde altijd al een rol in mijn werk, maar heeft door het onderzoek naar het Zeeuwse jak een diepere laag gekregen. – Antoine Peters

Relevant voor het heden

Hoe maak je de geschiedenis relevant voor het heden? En hoe blijven oude gebruiksvoorwerpen levend, als ze alleen nog achter glas te zien zijn? Deze vragen zijn voor cultuurhistorische musea als het Zeeuws Museum dagelijkse kost. Om de verhalen en objecten uit de collectie actueel te houden zoekt het museum regelmatig samenwerkingen met hedendaagse ontwerpers. Zo werd voor de tentoonstelling Handwerk uit 2016 voor verschillende historische objecten uit de collectie een moderne toepassing gezocht. Een van die samenwerkingen draaide om een uniek item uit de Zeeuwse streekdracht: het Zeeuwse jak.

De voorkant van een Zeeuws jak, binnenstebuiten gekeerd.

Vouwen in plaats van knippen

Het Zeeuwse jak is een kledingstuk dat tussen 1800 en 1900 dagelijks door de vrouwen in Zeeland werd gedragen. Anders dan onze huidige jassen zat het jak qua gebruik tussen een jas en een vest in. Het jak werd over de beuk (een soort blouse zonder mouwen) gedragen en was aan de voorkant open.

In de 18e eeuw werd het jak nog van gekleurde stof gemaakt, maar vanaf de 20e eeuw werden de jakken zwart. Toch is het niet de kleur, maar vooral het ingenieuze maakproces waardoor het jak bijzonder is. Het jak werd namelijk helemaal uit één stuk stof gemaakt. En in plaats van dat te knippen en te naaien, werd het jak gemaakt door de stof in elkaar gevouwen. Een soort super origami dus, waarbij op bepaalde plekken veel stof ‘over’ was.

Duurzaam of gewoon zuinig?

Die extra stof, bijvoorbeeld in de oksels, werd dubbelgevouwen en afgezoomd. Daarbij was stof wegknippen of bijsnijden absoluut uit den boze. Want anders dan nu kon men toen niet aan de lopende band nieuwe broeken of jassen kopen. Mensen waren zuinig op hun spullen en deden vaak tientallen jaren met een kledingstuk. Als het jak niet meer paste omdat de dame in kwestie een maatje groter was geworden, werd het jak uitgehaald. De verborgen reststof kwam dan goed van pas om het jak ruimer te maken. Volgens de huidige maatstaven zou je dit een duurzame oplossing noemen, maar toen was het vooral een financiële keuze. Stoffen waren duur en moesten dus op zo veel mogelijke manieren gebruikt worden.

De achterkant van een Zeeuws jak, binnenstebuiten gekeerd.

Samenwerking met Antoine Peters

In de 20e eeuw werd het leven steeds moderner en zo ook de kleding. De streekdracht verdween langzaam uit de Zeeuwse cultuur en belandde in musea. Hoewel de historische waarde van het jak wel werd bewaard, was het kledingstuk zijn dagelijkse gebruiksfunctie – en daarmee zijn relevantie – verloren.

Karina Leijnse is conservator mode&textiel van het Zeeuws Museum en zet zich in om de historische collectiestukken opnieuw betekenis te geven. Om het jak weer een plek geven in het kleedgedrag van nu zocht ze een samenwerking met een hedendaagse ontwerper. In modeontwerper Antoine Peters vond ze de perfecte partner voor dit project. Peters is als ontwerper al ruim tien jaar werkzaam in de mode- en designwereld. In zijn werk experimenteert hij regelmatig met vouwtechnieken, maar hij staat vooral bekend om zijn kleurrijke kleding met een positieve boodschap.

The Lenticulair Dress collectie door Antoine Peters.
Antoine Peters in zijn atelier aan het Zeeuwse jak. Foto door Lonneke van der Palen.

Comfort op één

De vrolijke beeldtaal van Peters lijkt in contrast te staan met het sobere Zeeuwse jak, maar juist daardoor bleek hij de perfecte kandidaat voor dit project. Na een periode van intensief onderzoek slaagde hij er in om van het oude jak een compleet nieuw kledingstuk te maken.

Om de geschiedenis en de gebruiksfunctie van het jak beter te leren kenen werd Peters gekoppeld aan de enige en laatste draagster van de Zeeuwse dracht: mevrouw Vos. Dat het jak uitgehaald en hergebruikt kon worden was dan wel erg praktisch, maar volgens mevrouw Vos zat het jak daardoor niet bepaald lekker. De weggewerkte reststof en plooien maakten het stug en oncomfortabel. Dit gegeven inspireerde Peters. Als hommage aan de vrouwen die het Zeeuwse jak hebben gedragen moest het nieuwe item comfort uitstralen. Zijn antwoord op het Zeeuwse jak moest juist wél lekker zitten.

Antoine Peters in gesprek met mevrouw Vos.

Het grappige aan kleding is dat functie niet altijd voorop staat. Ook als iets niet comfortabel is, kunnen mensen het alsnog heel vaak vragen: denk maar aan hakken van 12 centimeter, of dus dit Zeeuwse jak. Voor de vertaling daarvan wilde ik juist iets mega comfortabels maken. – Antoine Peters

Jak wordt trui

Als vorm koos Peters dan ook voor de ultieme tegenhanger van het stugge jak: een grote, comfortabele sweater. De sweater – in de 20e eeuw geïntroduceerd als sportkleding en door de hip-hop cultuur van de jaren 80 populair geworden – is een geaccepteerd en alledaags kledingstuk. Het is niet meer weg te denken uit het modebeeld en vrijwel iedereen, uit alle lagen van de samenleving, draagt ‘m. Een draagbaar stuk dus, dat symbool staat voor de huidige kleedcultuur. Net als het Zeeuwse jak van toen.

De Jaktrui als installatie.

Een verborgen lijnenspel

Naast comfort nam Peters nog twee andere elementen uit het oude jak mee naar het nu. Allereerst de vouwconstructie. Die bleek namelijk een patroon van lijnen te verbergen. Samen met mevrouw Vos had Peters een jak bestudeerd en uit elkaar gehaald. Toen het jak weer een plat vlak was geworden, werd zichtbaar dat de plooien en naden na 150 jaar een grafisch patroon van kleurverschil lieten zien. Voor Peters was dit dé inspiratie om een kledingstuk te maken met grafische vormen als uitgangspunt.

Zeeuws jak uit elkaar gehaald.
Verkenning en ontwerp van verschillende prints.

Uit één lap stof

Als derde en laatste inspiratie was er de notie van duurzaamheid (of beter gezegd: zuinigheid) en het zoveel mogelijk beperken van reststof. Dus ging Peters op zoek naar de beste manier om een sweater te maken zonder afvalmateriaal. Dat leidde tot een rechthoekige lap waaruit de sweater in één keer gemaakt kan worden. Het patroon en de lijnen op de trui zijn daarmee niet alleen een referentie naar de vouwconstructie van het oude jak, het is ook de gebruiksaanwijzing om de Jaktrui in elkaar te zetten.

Het jacquard breisel geeft een extra diepte aan de stof. Het patroon komt er goed in uit en heeft aan beide kanten dezelfde print, maar dan omgekeerd qua kleur. Dit draagt ook bij aan het concept van moderne streekdracht: dat het op verschillende manieren te gebruiken en verstellen is. – Antoine Peters

Door te kiezen voor breiwerk zit het patroon in de stof verweven. Dit geeft diepte aan de stof, maar zorgt er ook voor dat de lap aan twee kanten gebruikt kan worden. Zo kun je kiezen voor de wit-met-zwarte kant of de zwart-met-witte kant. Om de trui te maken vouw je de lap dubbel en knip je de lap aan de onderkant in om de mouwen te maken. Door de lijnen te volgen vouw en naai je de trui verder in elkaar.

De Jaktrui-stof wordt gebreid op de machine.
De Jaktrui wordt uit één lap stof gemaakt. De print geeft aan via welke lijnen de trui in elkaar moet worden genaaid.
Om de Jaktrui te maken moet de stof op twee plekken worden ingeknipt.

Modieus kledingstuk én verhalenverteller over gebruiken van toen

Door weg te blijven van letterlijke vertalingen van het jak is de Jaktrui een kledingstuk geworden dat op het eerste oog niks met historische streekdracht te maken heeft. Een bewuste keuze van Peters: een moderne kopie is namelijk niet altijd de beste manier om geschiedenis levend te houden. Door kenmerkende onderdelen van het jak te herinterpreteren heeft hij een nieuw kledingstuk gemaakt dat juist goed past in de huidige tijd.

Wie het verhaal achter de trui niet kent ziet ‘gewoon’ een trui met een opvallende grafische print. Alleen voor wie doorvraagt is er het verhaal over streekdracht en het Zeeuwse jak. Door deze keuzes heeft Peters de geschiedenis letterlijk verweven in een draagbaar kledingstuk voor nu. En precies dat is wat de Jaktrui tot een geslaagd stuk maakt.

Bekijk hieronder de volledige documentaire die het Zeeuws Museum maakte over de Jaktrui.

[tekst loopt door onder de video. Credits: Urbi et Orbi]

Waar te koop?

De Jaktrui is te koop in het Zeeuws Museum in Middelburg.

De kant en klare trui kost €145,-. Je kunt ook alleen de lap stof kopen, die kost €100,-.

De trui en de lap zijn tot eind oktober 2018 te bekijken in de Zakka Stories showroom in Amsterdam. Bekijk hier het adres en de openingstijden.

De lap stof voor de Jaktrui kan ook op andere manieren worden gebruikt. Hier: Antoine Peters met de lap als sjaal.